یادگیری فعال چیست؟ روشی چهارمرحله‌ای برای درس خواندن عمیق‌تر (ویدیو با زیرنویس فارسی)

یادگیری فعال و دو سؤال مغز

یادگیری فعال یعنی مشارکت کنید، با دیگران همکاری کنید و مفاهیم را در دنیای واقعی به کار ببرید. این روش تلاش ذهنی زیادی می‌خواهد، اما مطالب بهتر در ذهن می‌ماند و درک عمیق‌تری به دست می‌آید. چنین درکی را می‌شود به موقعیت‌های دیگر هم برد.

چرا یادگیری فعال این‌قدر خوب جواب می‌دهد؟ مغز وقتی تصمیم می‌گیرد چه چیزی را به خاطر بسپارد، دو سؤال اساسی از خودش می‌پرسد: آیا می‌توانم این را بفهمم؟ و آیا لازم است این را بدانم؟

در پاسخ به «می‌توانم بفهمم؟»، مغز همیشه اطلاعات تازه را روی پایه‌ی دانسته‌های قبلی می‌گذارد. بدون این پایه، مغز نمی‌داند با اطلاعات تازه چه کند و آن را دور می‌ریزد.

به بیان دیگر، مغز باید ارتباط‌های عصبی پایه‌ای بسازد تا اطلاعات تازه به آن‌ها بچسبد. برای همین یادگیری فعال کار ذهنی بیشتری می‌خواهد، اما برای یادگیری ضروری است.

با سؤال «لازم است بدانم؟»، مغز مطالب ارزشمند را از مطالبی که می‌شود فراموش کرد جدا می‌کند. وقتی بعید باشد اطلاعات تازه دوباره به کار بیاید، مغز آن‌قدر باهوش هست که کنارش بگذارد.

گاهی هم مغز تشخیص می‌دهد که این اطلاعات باز هم لازم می‌شود؛ مثلاً می‌تواند جایگاه اجتماعی‌تان را بالا ببرد. آن وقت آن را در حافظه‌ی بلندمدت نگه می‌دارد. برای اینکه آنجا بماند و راحت به یاد بیاید، کافی است هر چند وقت یک بار سراغش بروید. از آن استفاده کنید یا به آن فکر کنید.

مرحله‌ی یک و دو: آمادگی و رأی اول

حالا ببینیم یادگیری فعال در کلاس چه شکلی دارد. سراغ روش تدریس یک استاد فیزیکِ برنده‌ی جایزه‌ی نوبل می‌رویم که از مدافعان اصلی این روش است. این روش چهار مرحله دارد.

مرحله‌ی یک: پیش از کلاس، دانشجوها مبانی درس را می‌خوانند تا با اصطلاحات و پدیده‌های پایه آشنا شوند. در کلاس، استاد با یک مقدمه‌ی کوتاه شروع می‌کند و بعد سؤال‌هایی برای حل کردن می‌دهد. دانشجوها با یک دستگاه کوچک پاسخ‌دهی به سؤال‌های چندگزینه‌ای جواب می‌دهند.

برای مسئله‌های پیچیده‌تر هم استاد برگه‌ی تمرین پخش می‌کند.

مرحله‌ی دو: استاد مسئله‌ای را نشان می‌دهد و از همه می‌خواهد با دستگاهشان یکی از سه پاسخ را انتخاب کنند. این کار دو فایده دارد. اول، معلم می‌فهمد چند نفر از دانشجوها موضوع را از قبل فهمیده‌اند.

دوم، حالا ذهن دانشجوها روی سؤال متمرکز است؛ می‌خواهند بدانند درست جواب داده‌اند یا نه. البته مهم است که سؤال هم چالش‌برانگیز باشد و هم جذاب. همه‌ی این کار کمتر از پنج دقیقه طول می‌کشد.

مرحله‌ی سه: گفت‌وگو با هم‌کلاسی

مرحله‌ی سه به روش «آموزش همتا» پیش می‌رود: سؤال، گفت‌وگو با هم‌کلاسی، رأی و بحث گروهی. استاد هنوز نتیجه‌ی رأی‌ها را اعلام نکرده است. دانشجوها درباره‌ی سؤال و جواب‌هایشان با یکی دو هم‌کلاسی حرف می‌زنند؛ بهتر است با کسی که نظرش با آن‌ها فرق دارد.

در این گفت‌وگو، هر کس برای پاسخش دلیل می‌آورد و توضیح می‌دهد چرا ممکن است بقیه اشتباه کنند. در همین حال، استاد بین گروه‌ها می‌چرخد و گوش می‌دهد تا طرز فکر دانشجوها را بسنجد. به سؤال‌های کوتاه هم جواب می‌دهد.

بعد استاد رأی‌گیری دوم را برگزار می‌کند و تازه حالا نتیجه‌ها را نشان می‌دهد. معمولاً رأی دوم خیلی بهتر از اولی است، چون دانشجوها از گفت‌وگوهایشان چیزهای زیادی یاد می‌گیرند.

سؤال ایده‌آل سؤالی است که در رأی اول پاسخ درست کمی بگیرد و در رأی دوم خیلی بیشتر. این مرحله چند دقیقه طول می‌کشد.

مرحله‌ی چهار: بحث جمعی و توضیح استاد

حالا استاد با همه‌ی دانشجوها بحثی تکمیلی را پیش می‌برد تا بازخورد بدهد و استدلال‌های مختلف را بررسی کند. کدام درست است و مهم‌تر از آن، کدام نادرست است و چرا؟ فقط در پایان، استاد راه‌حل درست را توضیح می‌دهد و به سؤال‌های بعدی جواب می‌دهد.

او از روی سؤال‌های دانشجوها میزان فهمشان را می‌سنجد. بعد تصمیم می‌گیرد وقت رفتن سراغ مطلب بعدی هست یا نه. این مرحله حدود ۱۰ دقیقه طول می‌کشد.

سه دلیل برای اثر یادگیری فعال

یادگیری فعال به سه دلیل این‌قدر خوب جواب می‌دهد. اول، دانشجوها فعالانه روی مسئله‌های جذاب کار می‌کنند و چون همان اول به یک پاسخ رأی داده‌اند، نتیجه برایشان مهم است. یعنی مغزشان تشخیص می‌دهد که این مطالب ارزش به خاطر سپردن دارند و برای یادگیری آماده‌تر می‌شود.

دوم، با حل مسئله به‌تنهایی و در گروه، عمیق وارد مطلب می‌شوند. توضیح‌دادن برای یک هم‌کلاسی فرایندهای ذهنی تازه‌ای را درگیر می‌کند. در نتیجه مغز مسیرهای عصبی تازه‌ای می‌سازد.

سوم، توضیح معلم وقتی می‌آید که دانشجوها از قبل درباره‌ی آن مفهوم فکر خودشان را کرده‌اند. در این لحظه توضیح معنای بیشتری پیدا می‌کند، چون مغز اطلاعات تازه را به فکرهایی وصل می‌کند که همین حالا در ذهن دارد. پاسخ‌های درست هم پایه‌ی محکمی پیدا می‌کنند.

پژوهش‌ها درباره‌ی یادگیری منفعل و فعال

پژوهش‌های زیادی تفاوت بزرگی میان نتیجه‌ی یادگیری منفعل و فعال نشان داده‌اند. در یک آزمایش دقیق، مدرسان فیزیک درسشان را به دو شیوه ارائه کردند: بعضی کلاس‌ها به روش سنتی و بعضی با یادگیری فعال. معلم‌ها یکی بودند و دانشجوها شبیه هم، اما فهم گروه یادگیری فعال در آزمون پایان دوره به‌طور میانگین بیشتر بود.

آزمایش‌های دیگر نشان داده‌اند که در یادگیری فعال، مطالب مدت طولانی‌تری هم در ذهن می‌ماند. دانشجویانی که سر کلاس سخنرانی سنتی می‌نشینند و بعد امتحان می‌دهند، بخش زیادی از مطالب را بعد از مدتی فراموش می‌کنند. اما در محیط یادگیری فعال، دانشجوها می‌توانند بخش بیشتری از آموخته‌هایشان را مدت طولانی‌تری به یاد داشته باشند.

گاهی معلم‌ها مسئله‌ای را نشان می‌دهند و خودشان راه حلش را جلوی کلاس انجام می‌دهند. فکر می‌کنند می‌شود فکر را با یک توضیح به ذهن دانشجو منتقل کرد. متأسفانه مغز در برابر ایده‌های تازه این‌طور کار نمی‌کند.

تا وقتی مغز خودش آن ایده‌ها را از درون نسازد، انگار اصلاً آن مطلب را نشنیده است. شما چطور؟ تا حالا در محیط یادگیری فعال درس خوانده‌اید؟ اگر بله، با یادگیری به روش سنتی چه فرقی داشت؟