ذهن‌آگاهی و تمرکز: پرسه‌زدن ذهن چه اثری بر ما دارد؟ (ویدیو با زیرنویس فارسی)

توجه زیر فشار

داریم به سمت فرهنگی می‌رویم که در آن مدام از آدم‌ها انتظار داریم در کارشان در دسترس باشند. بیست‌وچهار ساعت شبانه‌روز، هفت روز هفته. مدیران باید کاملاً هوشیار باشند، هیجان‌هایشان را مدیریت کنند و تصمیم‌های درست بگیرند، چون بقیه‌ی تیم به آن‌ها تکیه می‌کنند.

از طرف دیگر، کسانی که در رده‌های پایین‌ترند و این خواسته‌ها را دریافت می‌کنند، توان توجه‌شان مدام زیر فشار است. وقتی به توجه‌مان دسترسی نداشته باشیم، تقریباً همه‌چیز از هم می‌پاشد.

ذهن‌آگاهی و ساختار مغز

اخیراً تلاش‌مان این بوده که ببینیم آیا می‌شود توجه را تقویت کرد. برای این کار از روشی به نام مراقبه‌ی ذهن‌آگاهی استفاده کرده‌ایم. ذهن‌آگاهی یعنی حالتی ذهنی که در آن در لحظه‌ی حال هستیم، بدون واکنش هیجانی و بدون قضاوت.

تمرین ذهن‌آگاهی می‌تواند ساختار مغز را به شکل‌های کاملاً مشخصی تغییر دهد. بخش‌هایی از مغز که چین‌خوردگی فشرده‌تری دارند، با نواحی دیگر ارتباط بهتری دارند و سالم‌ترند. یافته‌های ما نشان می‌دهد کسانی که سال‌ها ذهن‌آگاهی تمرین کرده‌اند، در بعضی نقاط مغز چین‌خوردگی بیشتری دارند.

شبکه‌ی حالت پیش‌فرض و پرسه‌زدن ذهن

در مغز مداری هست که امروز به آن «شبکه‌ی حالت پیش‌فرض» می‌گوییم. این مدار وقتی استراحت می‌کنیم فعال‌تر است. هنگام کاری که توجه زیادی می‌خواهد، کم‌کارتر می‌شود.

سؤال این بود: چرا وقتی به آدم‌ها می‌گوییم استراحت کنند، یک مدار کامل در مغزشان فعال‌تر می‌شود؟ آن‌ها فقط استراحت نمی‌کردند؛ داشتند درباره‌ی خودشان فکر می‌کردند.

از هر کسی بخواهید فقط استراحت کند، معمولاً برنامه‌ریزی می‌کند، نشخوار فکری می‌کند یا خاطره‌ای خوش را مرور می‌کند. همه‌ی این‌ها فکرهای شخصی و درونی‌اند. این پرسه‌زدن ذهن، که همیشه و همه‌جا با ماست، پیامدهای بد زیادی دارد.

وقتی حال آدم‌ها را بپرسید، بعد از پرسه‌زدن ذهن معمولاً حالشان منفی‌تر است. پس شاید بتوانیم چرخه‌ی پرسه‌زدن مداوم ذهن را بشکنیم؛ یعنی حاضر نبودن در کاری که واقعاً می‌خواهیم انجام دهیم. آن وقت شاید سطح پایه‌ی شادی آدم‌ها بالاتر برود و آن دلگرفتگی همیشگی کمتر شود.

تلومرها و تمرین تأملی

خبر بد این است که هرچه ذهن‌مان بیشتر پرسه بزند، ممکن است کروموزوم‌هایمان بیشتر آسیب ببینند. این شاید روی طول عمر اثر بگذارد. تلومرها کلاهک‌های انتهای کروموزوم‌ها هستند و طولشان با طول عمر ما ارتباط دارد.

تلومرها دائم فرسایش پیدا می‌کنند و آنزیمی به نام تلومراز آن‌ها را ترمیم می‌کند. گروهی از آدم‌های پراسترس را در نظر بگیرید و از آن‌ها بپرسید ذهنشان چقدر پرسه می‌زند. کسانی که ذهنشان بیشتر پرسه می‌زند، تلومرهای کوتاه‌تر و تلومراز کمتری دارند.

اگر آدم‌ها را به یک دوره‌ی فشرده‌ی سه‌ماهه‌ی مراقبه بفرستیم، آیا مقدار تلومراز خونشان تغییر می‌کند؟ نتیجه این بود که میزان تمرین افراد با احساس بهزیستی‌شان ارتباط داشت. این احساس بهزیستی هم با مقدار تلومراز مرتبط بود.

یعنی پرسه‌زدن ذهن فقط یک مشکل نیست؛ یک راه‌حل احتمالی هم دارد: همین نوع تمرین‌های تأملی.